نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• علی صغیری ¹
• مهدی افچنگی ²
• ابراهیم باغشنی ³

¹ دانشجوی دکترا ،گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرگان، ایران.

² دکترای فلسفه وکلام اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرگان، گرگان، ایران.

³ استادیار گروه معارف دانشگاه علوم پزشکی شاهرود، ایران.

چکیده

این مقاله به بررسی انتقادی امکان ادراک در هوش مصنوعی از منظر مبانی معرفت‌شناسی فلسفه اسلامی، با تمرکز بر دیدگاه علامه طباطبایی، می‌پردازد. در این چارچوب، مفاهیمی چون تجرد نفس، فاعلیت ذهنی، علم حضوری و نظریه اتحاد عالم و معلوم، به‌عنوان ارکان بنیادین فرآیند شناخت حقیقی در انسان معرفی می‌شوند. بر اساس این مبانی، ادراک، امری حضوری و وجودی است که در آن، نفسِ مدرِک با معلوم وحدت می‌یابد و علم، نوعی حضور عینی متعلق در نفس است، نه صرف پردازش داده یا بازنمایی نمادین. از سوی دیگر، ساختار شناختی هوش مصنوعی، متکی بر الگوهای محاسباتی، پردازش نمادین و یادگیری آماری است که فاقد هرگونه ادراک حضوری یا اتحاد وجودی با متعلق شناخت می‌باشد. مقاله نشان می‌دهد که با غیاب تجرد، فاعلیت ذهنی و یگانگی وجودی با متعلق، آنچه در هوش مصنوعی به‌عنوان «ادراک» نامیده می‌شود، از سنخ علم حقیقی نیست و بیشتر به شبیه‌سازی بیرونی رفتارهای شناختی محدود می‌گردد. در نتیجه، از منظر فلسفه علامه طباطبایی، علم و ادراک در معنای حقیقی آن، امری منحصر به موجود مجرد و دارای نفس است و نمی‌توان آن را در سامانه‌های فاقد وجود مجرد و شعور حضوری تحقق‌یافته تلقی کرد. این تحلیل، افقی نو در نقد مبنای معرفتی هوش مصنوعی و تبیین مرزهای انسان و ماشین ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

• علامه طباطبایی '
• ' تجرد نفس، '
• 'فاعلیت ذهنی'
• ' هوش مصنوعی

موضوعات

• فلسفه

عنوان مقاله [English]

The Immateriality of the Soul and Mental Agency in Allameh Tabataba’i’s Epistemology and the Challenge of Perception in Artificial Intelligence

نویسندگان [English]

• Ali Saghiry ¹
• Mehdi afchengi ²
• ebrahim baghshani ³

¹ PhD Candidate, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, Islamic Azad University, Gorgan Branch, Iran.

² PhD in Islamic Philosophy and Theology, Islamic Azad University, Gorgan Branch, Gorgan, Iran.

³ Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Shahroud University of Medical Sciences, Shahroud, Iran.

چکیده [English]

This paper critically examines the possibility of cognition in artificial intelligence (AI) from the perspective of Islamic philosophy, focusing on the epistemological foundations laid by ʿAllāmeh Ṭabāṭabāʾī. Central to this analysis are the concepts of the soul’s immateriality, mental agency, intuitive (ḥuḍūrī) knowledge, and the theory of the unity of the knower and the known. According to this framework, true knowledge is a kind of existential presence in which the knower and the known are ontologically united, and the object of knowledge is present within the immaterial soul. In contrast, AI systems rely on symbolic representation, computational models, and statistical learning — mechanisms that inherently lack self-awareness, presence, and ontological union with the known. This study argues that due to the absence of immateriality, mental subjectivity, and existential unity, what is referred to as “cognition” in AI does not qualify as true knowledge in the philosophical sense but rather constitutes an external simulation of cognitive behavior. Hence, from the standpoint of Ṭabāṭabāʾī’s philosophy, knowledge in its genuine form is exclusive to immaterial beings endowed with a self-conscious soul. This analysis offers a novel critique of the epistemic foundations of AI and helps to clarify the essential boundaries between human and machine cognition.

کلیدواژه‌ها [English]

• Allāmeh Ṭabāṭabāʾī'
• 'immateriality of the soul'
• ' mental agency'
• ' artificial intelligence