تجرد نفس و فاعلیت ذهنی در معرفت‌شناسی علامه طباطبایی و چالش ادراک در هوش مصنوعی

صغیری, علی; افچنگی, مهدی; باغشنی, ابراهیم

doi:10.22054/wph.2026.85967.2306

تجرد نفس و فاعلیت ذهنی در معرفت‌شناسی علامه طباطبایی و چالش ادراک در هوش مصنوعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

علی صغیری ¹

مهدی افچنگی ²

ابراهیم باغشنی ³

¹ دانشجوی دکترا ،گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرگان، ایران.

² دکترای فلسفه وکلام اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرگان، گرگان، ایران.

³ استادیار گروه معارف دانشگاه علوم پزشکی شاهرود، ایران.

https://doi.org/10.22054/wph.2026.85967.2306

چکیده

این مقاله به بررسی انتقادی امکان ادراک در هوش مصنوعی از منظر مبانی معرفت‌شناسی فلسفه اسلامی، با تمرکز بر دیدگاه علامه طباطبایی، می‌پردازد. در این چارچوب، مفاهیمی چون تجرد نفس، فاعلیت ذهنی، علم حضوری و نظریه اتحاد عالم و معلوم، به‌عنوان ارکان بنیادین فرآیند شناخت حقیقی در انسان معرفی می‌شوند. بر اساس این مبانی، ادراک، امری حضوری و وجودی است که در آن، نفسِ مدرِک با معلوم وحدت می‌یابد و علم، نوعی حضور عینی متعلق در نفس است، نه صرف پردازش داده یا بازنمایی نمادین. از سوی دیگر، ساختار شناختی هوش مصنوعی، متکی بر الگوهای محاسباتی، پردازش نمادین و یادگیری آماری است که فاقد هرگونه ادراک حضوری یا اتحاد وجودی با متعلق شناخت می‌باشد. مقاله نشان می‌دهد که با غیاب تجرد، فاعلیت ذهنی و یگانگی وجودی با متعلق، آنچه در هوش مصنوعی به‌عنوان «ادراک» نامیده می‌شود، از سنخ علم حقیقی نیست و بیشتر به شبیه‌سازی بیرونی رفتارهای شناختی محدود می‌گردد. در نتیجه، از منظر فلسفه علامه طباطبایی، علم و ادراک در معنای حقیقی آن، امری منحصر به موجود مجرد و دارای نفس است و نمی‌توان آن را در سامانه‌های فاقد وجود مجرد و شعور حضوری تحقق‌یافته تلقی کرد. این تحلیل، افقی نو در نقد مبنای معرفتی هوش مصنوعی و تبیین مرزهای انسان و ماشین ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

علامه طباطبایی '

' تجرد نفس، '

'فاعلیت ذهنی'

' هوش مصنوعی

موضوعات

فلسفه

عنوان مقاله English

The Immateriality of the Soul and Mental Agency in Allameh Tabataba’i’s Epistemology and the Challenge of Perception in Artificial Intelligence

نویسندگان English

Ali Saghiry ¹

Mehdi afchengi ²

ebrahim baghshani ³

¹ PhD Candidate, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, Islamic Azad University, Gorgan Branch, Iran.

² PhD in Islamic Philosophy and Theology, Islamic Azad University, Gorgan Branch, Gorgan, Iran.

³ Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Shahroud University of Medical Sciences, Shahroud, Iran.

چکیده English

This paper critically examines the possibility of cognition in artificial intelligence (AI) from the perspective of Islamic philosophy, focusing on the epistemological foundations laid by ʿAllāmeh Ṭabāṭabāʾī. Central to this analysis are the concepts of the soul’s immateriality, mental agency, intuitive (ḥuḍūrī) knowledge, and the theory of the unity of the knower and the known. According to this framework, true knowledge is a kind of existential presence in which the knower and the known are ontologically united, and the object of knowledge is present within the immaterial soul. In contrast, AI systems rely on symbolic representation, computational models, and statistical learning — mechanisms that inherently lack self-awareness, presence, and ontological union with the known. This study argues that due to the absence of immateriality, mental subjectivity, and existential unity, what is referred to as “cognition” in AI does not qualify as true knowledge in the philosophical sense but rather constitutes an external simulation of cognitive behavior. Hence, from the standpoint of Ṭabāṭabāʾī’s philosophy, knowledge in its genuine form is exclusive to immaterial beings endowed with a self-conscious soul. This analysis offers a novel critique of the epistemic foundations of AI and helps to clarify the essential boundaries between human and machine cognition.

کلیدواژه‌ها English

Allāmeh Ṭabāṭabāʾī'

'immateriality of the soul'

' mental agency'

' artificial intelligence

جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۸). رحیق مختوم. قم: مرکز نشر اسراء.

صدرالدین شیرازی (ملاصدرا). (بی‌تا). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. قم: دار احیاء التراث العربی.

طباطبایی، محمد حسین. (۱۴۱۶ ق). نهایة الحکمة. ۱ ج. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر اسلامی.

طباطبایی ، محمد حسین(1385) اصول فلسفه وروش رئالیسم،ج1،تهران،صدرا

طباطبایی، محمد حسین و شیروانی، علی. (۱۳۸۹). ترجمه و شرح بدایة الحکمة علامه سید محمد حسین طباطبائی. ۴ ج. قم: دار الفکر.

مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۸). آموزش فلسفه (جلد دوم). قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۹). معرفت‌شناسی در فلسفه اسلامی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

مطهری، مرتضی. (۱۳۷۴). آشنایی با علوم اسلامی (جلد اول: کلیات و فلسفه). تهران: انتشارات صدرا.

مطهری، مرتضی. (۱۳۸۲). فطرت. تهران: انتشارات صدرا.

References

Arrozy, J., & Zarman, W. (2024). :Philosophical underpinnings of artificial intelligence and the concept of human soul in Islam: Some issues at the interface”. TAFHIM: IKIM Journal of Islam and the Contemporary World, 17(1), 23–55. https://doi.org/10.56389/tafhim.vol17no1.2

Bender, E. M., & Koller, A. (2020). “Climbing towards NLU: On meaning, form, and understanding in the age of data”. Proceedings of the 58th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics, 5185–5198. https://doi.org/10.18653/v1/2020.acl-main.463

Chalmers, D. J. (1995). “Facing up to the problem of consciousness”. Journal of Consciousness Studies, 2(3), 200–219.

Goodfellow, I., Bengio, Y., & Courville, A. (2016). Deep learning.

Harris, K. M. A., & Azlan, M. I. (2025). "The question of intelligence in the philosophy of artificial intelligence". Afkar: Jurnal Akidah dan Pemikiran Islam, 27(1), 427–462. https://doi.org/10.22452/afkar.vol27no1.11

LeCun, Y., Bengio, Y., & Hinton, G. (2015). "Deep learning". Nature, 521(7553), 436–444. https://doi.org/10.1038/nature14539

Popova, B. (2020). "Islamic philosophy and artificial intelligence: Epistemological arguments". Zygon, 55(4), 977–995. https://doi.org/10.1111/zygo.12651

Russell, S. J., & Norvig, P. (2021). Artificial intelligence: A modern approach (4th ed.). Hoboken, NJ: Pearson.

Turney, P. D., & Pantel, P. (2010). “From frequency to meaning: Vector space models of semantics”. Journal of Artificial Intelligence Research, 37, 141–188. https://doi.org/10.1613/jair.293

References [In Persian & In Arabic]

Javadi Amoli, Abdullah. (1388). Rahiq Makhtum. Qom: Esra Publishing Center. [in Persian]

Misbah Yazdi, Muhammad Taqi. (1388). Amuzesh-e Falsafeh. Vol. 2. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. [in Persian]

Misbah Yazdi, Muhammad Taqi. (1389). Ma'refat-shenasi dar Falsafeh-ye Eslami. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. [in Persian]

Motahhari, Morteza. (1374). Ashnayi ba Olum-e Eslami. Vol. 1: Generalities and Philosophy. Tehran: Sadra Publications. [in Persian]

Motahhari, Morteza. (1382). Fetrat. Tehran: Sadra Publications. [in Persian]

Sadr al-Din Shirazi, Muhammad ibn Ibrahim (Mulla Sadra). (n.d.). Al-Hikmah al-Muta'aliyah fi al-Asfar al-'Aqliyyah al-Arba'ah. Qom: Dar Ihya al-Turath al-Arabi. [in Persian]

Tabataba'i, Muhammad Husayn. (1416 AH). Nihayat al-Hikmah. Qom: Jama'at al-Mudarrisin fi al-Hawzah al-'Ilmiyyah bi-Qom, Mu'assasat al-Nashr al-Islami. [in Persian]

Tabataba'i, Muhammad Husayn. (1385). Usul-e Falsafeh va Ravesh-e Realism. Vol. 1. Tehran: Sadra. [in Persian]

Tabataba'i, Muhammad Husayn, & Shirvani, Ali. (1389). Tarjomeh va Sharh-e Bidayat al-Hikmah-e Allameh Seyyed Muhammad Husayn Tabataba'i. 4 vols. Qom: Dar al-Fikr. [in Persian]

‌