حکمت و فلسفه

منطق واحد برای قضایای حقیقیه و خارجیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

اسدالله فلاحی

مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران

https://doi.org/10.22054/wph.2024.76962.2208
چکیده
تفکیک منطق قضایای حقیقیه و خارجیه با تاریخ منطق در جهان اسلام ناسازگار است چرا که منطق‌دانان سینوی در مبحث احکام قضایا، روابط قضایای حقیقیه با قضایای خارجیه را بررسی کرده‌اند چنان که در مبحث قیاس، به بحث از اختلاط قضایای حقیقیه و خارجیه پرداخته‌اند و آشکار است که بیان روابط و اختلاطات تعدادی از قضایا در دو منطق مختلف ممکن نیست و لازم است که در یک منطق واحد انجام گیرد. برای برون رفت از این مشکل، به نظر می‌رسد که زبان و نظریة برهان منطق‌های کلاسیک و آزاد محمول‌ها را باید به گونه‌ای تقویت کرد که از عهدة بیان و اثبات احکام، روابط و اختلاط‌های قضایای حقیقیه و خارجیه برآید. برای این منظور، دست کم سه راه به نظر می‌رسد: نخست تلفیق منطق کلاسیک و آزاد محمول‌ها، دوم: تقویت منطق کلاسیک محمول‌ها با افزودن محمول «وجود خارجی» و سوم: تقویت منطق آزاد محمول‌ها با افزودن «منطق موجهات». خواهیم دید که روش نخست موفقیت‌آمیز است و در روش دوم، با تقویت منطق کلاسیک محمول‌ها می‌توان قضایای خارجیه را بر حسب قضایای حقیقیه تعریف کرد ولی در روش سوم، با تقویت منطق آزاد محمول‌ها نمی‌توان قضایای حقیقیه را بر حسب قضایای خارجیه تعریف نمود. با توجه به این، نتیجه خواهم گرفت که رویکرد موجهاتی در تحلیل قضایای حقیقیه و خارجیه به شیوه‌ای که پیش از این به کار گرفته می‌شده ناقص یا نادقیق بوده و باید بر اساس یکی از دو روش نخست ارائه شده در این مقاله، تدقیق و تکمیل شود.

کلیدواژه‌ها

خارجیه
حقیقیه
منطق محمول‌ها
منطق آزاد
موضوعات

عنوان مقاله English

A Common Unified Logic for Ḥaqīqī and Khārijī Propositions

نویسنده English

Assadollah Fallahi
Iranian Institute of Philosophy
چکیده English

I aim to demonstrate that this distinction between the logics of ḥaqīqī and khārijī propositions is incompatible with the history of logic in the Islamic world. This is because Sinawi logicians examined the relationship between ḥaqīqī and khārijī propositions and mixed ḥaqīqī-khārijī syllogisms. It is clear that we cannot express the relationships among and mixtures of some propositions in two different logics and we have to do it in a unified logic. To solve this problem, it seems that the language and theory of classical and free predicate logics should be strengthened in a way that allows for expressing and proving relationships among, and mixtures of ḥaqīqī and khārijī propositions. To this end, there are at least three possible approaches: first, combining classical and free predicate logics; second, strengthening classical predicate logic by adding the predicate of "khārijī existence"; and third, strengthening free logic by adding "modal logic". We will see that the first approach is successful, and in the second approach, it is possible to define khārijī propositions in terms of ḥaqīqī ones by strengthening classical predicate logic. However, in the third approach, it is not possible to define ḥaqīqī propositions in terms of khārijī propositions by strengthening free predicate logic. Therefore, we conclude that the modal approach to analyzing ḥaqīqī and khārijī propositions, as previously used, is incomplete or imprecise and must be completed or precisized, based on one of the two approaches presented in this article.

کلیدواژه‌ها English

khārijī
ḥaqīqī
predicate logic
free logic
modal logic
ابن‌سینا، حسین. (1964). الشفاء، المنطق، القیاس. القاهرة: دار الکاتب العربی للطباعه و النشر.
اسفراینی، عصام الدین. (بی‌تا.). شرح الرسالة الشمسیة (حاشیة عصام علی التصدیقات). بی‌جا.
املشی، حسن بن حسین. (2018م.). التکمیل فی المنطق، در El-Rouayheb (2018). 213-236.
تفتازانی، سعد الدین. (1400ق.). شرح الرسالة الشمسیة. قم: دار زین العابدین.
حلی، حسن بن یوسف. (1440ق.). القواعد الجلیة فی شرح الرسالة الشمسیة. تحقیق فارس حسّون تبریزیان. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
خونَجی، افضل الدین. (1389). کشف الاسرار عن غوامض الافکار. مقدمه و تحقیق خالد الرویهب، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفة ایران و مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه آزاد برلین – آلمان.
سمرقندی، شمس الدین. (1399). قسطاس الافکار فی المنطق. تقدیم، تصحیح و تحقیق اسدالله فلاحی. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفة ایران.
سنوسی، محمد بن یوسف. (1290ق.). شرح المختصر فی فن المنطق. القاهرة: المطبعة الخیریة.
سنوسی، محمد بن یوسف. (1321ق.). شرح المختصر فی فن المنطق. القاهرة: مطبعة تقدم العلمیة.
عظیمی، مهدی. (1392). "نقض نقض موضوع". فلسفه و کلام اسلامی، 46(2). 83-100.
 Doi: 10.22059/jitp.2013.35748
فلاحی، اسدالله. (1386). "صورت‌بندی جدیدی از قضایای حقیقیه و خارجیه". آینه معرفت 11. 31-60.
فلاحی، اسدالله. (1387). "قاعده فرعیه در منطق جدید، گزارشی انتقادی از نزاع پنجاه ساله منطق قدیم و جدید درباره پیشفرض وجودی در ایران". آینه معرفت، 15(2)، 41-66.
فلاحی، اسدالله. (1388). "ابهام‌زدایی از قضایای حقیقیه، خارجیه، معدولیه و سالبه المحمول". معارف عقلی 13. 91-121.
فلاحی، اسدالله. (1389الف). "قضیه حقیقیه و خارجیه در منطق حذف این‌همانی و منطق مرتبه دوم هنکین". معرفت فلسفی 28(2). 39-56.
فلاحی، اسدالله. (1389ب). "تعهد درون‌قاعده‌ای خواجه نصیر در عکس نقیض و معضل نقض طرفین". متافیزیک، 2(5 و 6). 75-86. Doi: 20.1001.1.20088086.1389.2.5.5.0
فلاحی، اسدالله. (1392). منطق خونجی، تهران، انتشارات مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.
فلاحی، اسدالله. (1393). "تحلیل قضایای حقیقیه و خارجیه با ادات‌های شرطی و عاطف". معارف منطقی 1(2). 143-174.
فلاحی، اسدالله. (1401الف). "قضایای حقیقیه و خارجیه نزد شمس الدین سمرقندی". منطق‌پژوهی، 13(1)، 143-166.
 Doi: https://doi.org/10.30465/lsj.2022.41418.1403
فلاحی، اسدالله. (1401ب). "قیاس مرکب از قضایای حقیقیه و خارجیه نزد شمس الدین سمرقندی". فلسفه و کلام اسلامی، 55(2). 365-390.
 Doi: 10.22059/jitp.2022.343680.523349
فلاحی، اسدالله. (1402). "منطق قضایای خارجیه. حکمت سینوی"، 27(69). 5-35.
 Doi: 10.30497/ap.2023.245286.1647
فلاحی، اسدالله. (1403). "اصول متافیزیکی در منطق آزاد موجهات". پذیرفته شده و در انتظار نشر.
قطب رازی، محمد بن محمد. (1393). لوامع الأسرار فی شرح مطالع الأنوار. تصحیح و مقدمه از علی اصغر جعفری ولنی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
وحید دستجردی، حمید. (1367). "مدل و صورت منطق: ملاحظاتی دربارة قاعدة عکس مستوی". فرهنگ، 2 و 3. 575 - 589.
El-Rouayheb, Khaled. (2018). “Takmil al-Mantiq: A Sixteenth-Century Arabic Mannual on Logic”. in Ali Gheissari, John Walbridge, Ahmed Alwishah (2018). Illuminationist Texts and Textual Studies: Essays in Memory of Hossein Ziai (Iran Studies) (English and Persian Edition) (Iran Studies, 16). Leiden & Boston: Brill. pp. 199-256.
 
References
Azimi, Mehdi. (2013). "The Refutation of the Refutation of the Subject," Islamic Philosophy and Theology, 46(2), 83-100. [In Persian]
    DOI: 10.22059/JITP.2013.35748
Amlishi, Hasan ibn Husayn. (2018). Al-Takmil fi al-Mantiq, in El-Rouayheb (2018), pp. 213-236.
Fallahi, Asadollah. (2007). “A New Formulation of True and External Propositions”, Ayeneh-e Ma’rifat 11, 31-60. [In Persian]
Fallahi, Asadollah. (2008). “The Rule of Fr’iyyah in New Logic: A Critical Report on the 50-Year Debate Between Old and New Logic on Existential Assumptions in Iran, Ayeneh-e Ma’rifat, 15(2), 41-66. [In Persian]
Fallahi, Asadollah. (2009). “Clarifying True, External, Modal, and Negative Propositions”, Ma’aref-e Aqli, 13, 91-121. [In Persian]
Fallahi, Asadollah. (2010a). “True and External Propositions in the Logic of Identity Elimination and Henkin’s Second-Order Logic”, Ma’refat-e Falsafi, 28(2), 39-56. [In Persian]
Fallahi, Asadollah. (2010b). "Nasir al-Din al-Tusi’s Intra-Rule Commitment in Conversion by Contraposition and the Dilemma of Bilateral Negation," Metaphysics, 2(5 and 6), 75-86. [In Persian]
    DOI: 20.1001.1.20088086.1389.2.5.5.0
Fallahi, Asadollah. (2013). The Logic of Khunaji. Tehran: Institute for Research in Philosophy & Wisdom. [In Persian]
Fallahi, Asadollah. (2014). "Analysis of True and External Propositions with Conditional and Conjunctive Particles," Ma’aref-e Mantiqi, 1(2), 143-174. [In Persian]
Fallahi, Asadollah. (2022a). "True and External Propositions According to Shams al-Din Samarqandi," Mantiq-Pajouhi, 13(1), 143-166. [In Persian]
    DOI: https://doi.org/10.30465/lsj.2022.41418.1403
Fallahi, Asadollah. (2022b). “The Composite Syllogism of True and External Propositions According to Shams al-Din Samarqandi”, Islamic Philosophy and Theology, 55(2), 365-390. [In Persian]
    DOI: 10.22059/JITP.2022.343680.523349
Fallahi, Asadollah. (2023). “The Logic of External Propositions: Sinan Wisdom”, Hikmat-e Sinavi, 27(69), 5-35. [In Persian]
    DOI: 10.30497/AP.2023.245286.1647
Fallahi, Asadollah. (2024). Metaphysical Principles in Free Modal Logic. Accepted for publication. [In Persian]
Hilli, Hasan ibn Yusuf. (1440 AH). Al-Qawa’id al-Jaliyyah fi Sharh al-Risalah al-Shamsiyah, Edited by Fares Hassan Tabrizian. Qom: Islamic Publishing Institute. [In Persian]
Ibn Sina, Husayn. (1964). Al-Shifa, Al-Mantiq, Al-Qiyas. Cairo: Dar al-Katib al-Arabi for Printing and Publishing. [In Persian]
Isfara’ini, Issam al-Din. (n.d.). Sharh al-Risalah al-Shamsiyah (Hasiyah Issam on Tasaidqat). No place of publication. [In Persian]
Khunaji, Afzal al-Din. (2010). Kashf al-Asrar ‘a Ghawamid al-Afkar, Edited and Introduced by Khalid El-Rouayheb. Tehran: Institute for Research in Philosophy & Wisdom and the Islamic Studies Institute of Berlin Free University. [In Persian]
Qutb Razi, Muhammad ibn Muhammad. (2014). Lawa’mi’ al-Asrar fi Sharh Matal’i al-Anwar, Edited and Introduced by Ali Asghar Jafari Valani. Tehran: University of Tehran Press. [In Persian]
Samarqandi, Shams al-Din. (2020). Qistas al-Afkar fi al-Mantiq, Edited and Introduced by Asadollah Fallahi. Tehran: Institute for Research in Philosophy & Wisdom. [In Persian]
Sanusi, Muhammad ibn Yusuf. (1873). Sharh al-Mukhtasar fi Fan al-Mantiq. Cairo: al-Matba’ah al-Khayriyyah. [In Persian]
Sanusi, Muhammad ibn Yusuf. (1903). Sharh al-Mukhtasar fi Fan al-Mantiq. Cairo: Matba’at Taqaddum al-Ilmiyyah. [In Persian]
Tafazzani, Saad al-Din. (1400 AH). Sharh al-Risalah al-Shamsiyah. Qom: Dar Zain al-Abidin. [In Persian]
Vahid Dastjerdi, Hamid. (1988). “Model and Form of Logic: Observations on the Rule of Conversion of Equals”, Farhang, 2 and 3, 575-589. [In Persian]
حکمت و فلسفه
دوره 20، شماره 78
تابستان 1403
صفحه 129-158

صفحه اصلی

اعضای هیات تحریریه

ارسال مقاله

تماس با ما