حکمت و فلسفه

نگاهی توصیفی انتقادی به مفهوم عالمِ مثال در خوانش و تفسیر نقاشی ایرانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

منیره پنج‌تنی 1
مهدی محمدزاده 2
شهریار شکرپور 3
محمد اصغری 4

1 دانشجوی دکترای پژوهش هنر، گرایش هنرهای اسلامی، دانشکدۀ هنرهای صناعی، دانشگاه هنراسلامی تبریز، تبریز، ایران.

2 استاد، دانشکدۀ هنرهای زیبا. دانشگاه آتاتورک، ارزروم. ترکیه

3 استادیار، پژوهش هنر، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.

4 استاد گروه فلسفه دانشگاه تبریز

https://doi.org/10.22054/wph.2024.79361.2237
چکیده
مقالۀ حاضر توصیفی تحلیلی-انتقادی از مفهوم عالمِ مثال در خوانش و تفسیر نقاشیِ ایرانی است. پرسش‌های اصلی پژوهش عبارتند از: مفهوم عالمِ مثال برای خوانشِ نقاشی ایرانی عمدتا از سوی کدام اندیشمندان و با چه مقاصدِ تفسیری طرح شده است؟ ارجاعِ مکرر به مفهوم عالمِ مثال در تفسیر نقاشی ایرانی عمدتا چه انسدادها و احتمالا چه راهگشایی‌هایی در تفسیر به همراه داشته است؟روشِ پژوهش توصیفی-تحلیلی و انتقادی است که عمدتا از طریق توصیف، مقایسه، یافتن گزاره‌های بدون مبنا در دیگر مراجع تحقیق، نداشتن نمونه در آثارِ نگارگری و گزاره‌های غیرقابلِ اثبات و پرتکرار و هچنین طرح پرسشِ انتقادی پیش‌رفته است. در رویکرد سنت‌گرایی آرایِ تیتوس بورکهارت و سید حسین نصر و در رویکرد پدیدارشناختی آرای داریوش شایگان و مجید اخگر را کاویده‌ایم. یافته‌ها را می‌توان چنین خلاصه کرد: بورکهارت و نصر با کاربرد مفهومِ عالمِ مثال در ارجاع به نقاشی ایرانی، نه به دنبال شناختِ زوایای پنهان و آشکار این هنر بلکه در پی یافتنِ مثالی برای هنر سنتی و هنر اسلامی بوده‌اند. ارجاعات آن‌ها اغلب بی‌مصداق است و این اندیشمندان با چند نمونۀ محدود نتیجه‌گیری‌های فراگیر می‌کنند. ارجاع اخگر نیز از مفهومِ عالمِ مثال عمدتا برمبنای متون شایگان است. وجه تمایز اندیشۀ اخگر از دیگران تأکید بر هم‌کناری دو وجه بقا و فنا و عالمِ مثال است که به نوعی در نقاشی ایرانی خود را بازنماینده است. با این‌حال اندیشۀ او نیز در امتدادِ نگاهِ اندیشمندان مذکور نگاشته شده و اگرچه رجوعش به نگاره‌ها محدود است اما نسبت به پیش‌متن‌هایِ پژوهش خود رجوعی بیشتری به خودِ آثار داشته است.

کلیدواژه‌ها

نقاشی/نگارگری ایرانی
عالم مثال
هنر اسلامی
سنت‌گرایی
پدیدارشناسی
موضوعات

عنوان مقاله English

an analytical-critical description of the concept of the Mundus Imaginalis or the Imaginal in the reading and interpretation of Iranian painting.

نویسندگان English

Monireh Panjtani 1
Mehdi Mohammadzadeh 2
Shahriar Shokrpour, 3
Muhammad Asghari 4
1 Ph.D. Candidate Art study, Islamic Art, Crafts Faculty, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran.
2 Faculty of Fine Arts Atatürk University
3 Assistant Professor, Art study, Islamic Art, Crafts Faculty, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran.
4 Associate Professor - Faculty ofProfessor of Philosophy at Faculty of Persian Literature and Foreign Languages -University of Tabriz Persian Literature and Foreign Languages
چکیده English

Which thinkers and with what interpretational purposes have put forward the concept of the imaginal in the reading of Iranian painting? What new possibilities have they opened up and what obstacles have they brought forth with the frequent reference to the imaginal in the interpretation of Iranian painting? The research method is descriptive-analytical and critical mainly developed through description, comparison, finding untenable claims in other research sources, lack of examples of painting works, and unprovable and frequent propositions, as well as raising critical questions. In addition to showing the theoretical and methodological shortcomings of this field study, the research aims to emphasize some other possible readings. I will proceed to explore the ideas of Titus Burkhart and Seyed Hossein Nasr, as well as Dariush Shaygan and Majid Akhgar (phenomenological approach) to conclude as follows: Burkhardt and Nasr, by using the concept of the imaginal and suspended forms about Iranian painting, did not try to discover the world of this genre. They instead sought to exemplify their previous ideas about tradition, Islam, and art in general. Their references are often unsubstantiated. Concerning the phenomenological tendency, Shayegan and Akhgar’s phenomenological approach does not go beyond Corbin's and traditionalists' views. Akhgar's reference and use of the concept of the imaginal is mainly based on Shayegan's texts. The distinguishing feature of Akhgar's interpretations is juxtaposing survival/annihilation and timelessness/temporality in the world of imagination, the attribution of which to Iranian paintings cannot be rejected. However, he follows the line of Shayegan and Nasr, in general.

کلیدواژه‌ها English

Iranian painting
the Mundus Imaginalis
Islamic art
traditionalism
phenomenology
آژند، یعقوب. (1387). مکتب نگارگری هرات. تهران: فرهنگستان هنر.
آژند، یعقوب. (1394). مکتب نگارگری تبریز و «قزوین-مشهد». تهران. فرهنگستان هنر.
آژند، یعقوب. (1399). نگارگری ایران: پژوهشی در تاریخ نقاشی و نگارگری ایران. تهران: سمت.
اخگر، مجید. (1391). فانی و باقی: درآمدی انتقادی بر مطالعۀ نقاشی ایرانی. حرفه: هنرمند.
اسمیت، دیوید وودراف. (1393). پدیدارشناسی: دانشنامۀ فلسفۀ استنفورد. ترجمۀ مسعود علیا. تهران: ققنوس.
بورکهارت، تیتوس. (1392). هنر اسلامی: زبان و بیان. ترجمۀ مسعود رجب‌نیا. تهران: سروش.
پاکباز، رویین. (1394). دایره‌المعارف هنر. جلد دوم. تهران: فرهنگ معاصر.
پنج‌تنی، منیره. (1400).  «تأملی در باب امکانات و موانع دستگاهِ فکریِ پدیدارشناسانه-هرمنوتیکی هانری کربن در خوانش نگارگری ایرانی». فصلنامۀ علمی-تخصصی اطلاعات حکمت و معرفت. سال شانزدهم، شمارۀ 3. پیاپی 160. صص 61-69.
پنج‌تنی، منیره. محمدزاده، مهدی. (1402). «حکمت زمین: جهانِ معنای نقاشی‌های مکتب شیراز-بهبهان از منظر فلسفۀ پدیدارشناسانه- هرمنوتیکی هانری کربن با رجوع به متون مزداییِ ایران باستان». نشریۀ پژوهش‌های فلسفی دانشگاه تبریز. دوره 17، شماره 44، آذر 1402،، صفحه 150-178.
 https://doi.org/10.22034/jpiut.2023.55014.3457
پنج‌تنی، منیره. شکرپور، شهریار (1402). «تاریخِ جان‌ها: جهانِ معنای چند برگ از نگارگری ایرانی با محوریتِ کیخسرو از منظر فلسفۀ پدیدارشناسانه-هرمنوتیکی هانری کربن با تمرکز بر مفهومِ تاریخ تمثیلی». نشریۀ عرفان اسلامی.
 (DOI): 10.2234/ERFAN.2023.701151
پیراوی‌ونک، مرضیه. (1397). «نقد روش‌شناختی: نظریه‌های فلسفی اسلامی در حوزۀ مطالعات هنر و معماری». نشریۀ الیهات هنر. شمارۀ 14. صص 5-18.
پیراوی‌ونک، مرضیه. (1398). «پدیدارشناسی راه تحقیق و تفکر». فصلنامۀ علمی پژوهش‌های فلسفی دانشگاه تبریز. سال 13. شمارۀ 29. صص 127-144.
https://doi.org/10.22034/jpiut.2019.28780.2061
حنایی‌کاشانی، محمدسعید. (1388). رویکردهای هرمنوتیکی به هنر اسلامی. چاپ‌شده در جستارهایی در چیستی هنر اسلامی. به‌اهتمام هادی ربیعی. تهران: فرهنگستان هنر.
رحمتی، انشاءالله. (1394). هنر و معنویت: مجوعۀ مقالاتی در زمینۀ حکمت هنر. تهران: فرهنگستان هنر.
شایگان. داریوش. (1387). آسیا در برابر غرب. تهران: امیرکبیر.
شایگان، داریوش. (1380). بت‌های ذهنی و خاطرۀ ازلی. تهران. امیرکبیر.
شایگان، داریوش. (1395). در جست‌وجوی فضاهای گمشده: (مجموعه مقالات مرتبط با هنرهای تجسمی). تهران: فرهنگ معاصر.
کربن، هانری. (1391). چشم‌اندازهای معنوی و فلسفی اسلام ایرانی: سهروردی و افلاطونیان پارس. ترجمه و تحقیق انشاءالله رحمتی. تهران: سوفیا.
کربن، هانری. (1399). تخیّل خلاق در ابن‌عربی. مقدمه، ترجمه، تحقیق: انشاءالله رحمتی. تهران. سوفیا.
گاردنر، هلن. (1394). هنر در گذر زمان. ترجمۀ محمدتقی فرامرزی. تهران: نگاه.
گرابار، الگ. (1396). مروری بر نگارگری ایرانی. مهرداد وحدتی دانشمند، فرهنگستان هنر-متن.
سعیدی‌زاده، محمدجواد. (1400). «بررسی انتقادی دیدگاه بورکهارت دربارۀ نگارگری ایرانی». مجلۀ علمی جاویدان خرد، شمارۀ 40، پاییز و زمستان 1400، صص 89-118.
 https://journalsirip.com/index.php/javidankherad/article/view/835
 10.22034/IW.2021.287982.1531
نصر، سیدحسین. (1389). معنویت و هنر اسلامی. ترجمۀ رحیم قاسمیان. تهران: حکمت.        
Abolghassemi, Mohammadreza, "Critical Remarks on “Mystical Aesthetics, The Case of Persian Painting", Kimiya-ye-Honar, Fourth Year, No. 17, pp32-43, 2016.  http://kimiahonar.ir/article-۱-۵۹۴-fa.html
- Abolghassemi, Mohammadreza, "Painting and Society The Formation of the Persian Painting in the 14th Century", Kimiya-ye-Honar, Seventh Year, No. 29, pp 4-18, 2019.
http://kimiahonar.ir/article-۱-۱۴۱۸-fa.html
References
Azhand, Ya'qub. (2008). The Herat School of Painting. Tehran: Academy of Arts. [In Persian]
Azhand, Ya'qub. (2015). The Tabriz School of Painting and "Qazvin-Mashhad". Tehran: Academy of Arts. [In Persian]
Azhand, Ya'qub. (2020). Iranian Painting: A Study on the History of Painting and Illumination in Iran. Tehran: SAMT. [In Persian]
Akhgar, Majid. (2012). Fani va Baghi: A Critical Introduction to the Study of Iranian Painting. Job: Artist. [In Persian]
Burckhart, Titus. (2013). Islamic Art: Language and Expression. Translated by Masoud Rajabnia. Tehran: Soroush. [In Persian]
Corbin, Hanry. (2012). Spiritual and Philosophical Perspectives of Iranian Islam: Suhrawardi and the Platonic Persians. Translated by Ensha'Allah Rahmati. Tehran: Sophia. [In Persian]
Corbin, Henry. (2020). Creative Imagination in Ibn Arabi. Translated by Ensha'Allah Rahmati. Tehran: Sophia. [In Persian]
Gardner, Helen. (2015). Art Through the Ages. Translated by Mohammad Taghi Faramarzi. Tehran: Negah. [In Persian]
Grabar, Oleg. (2017). A Review of Iranian Painting. Translated by Mehrdad Vahdati Daneshmand. Tehran: Academy of Arts. [In Persian]
Hanaei-Kashani, Mohammad Saeed. (2009). Hermeneutical Approaches to Islamic Art. Published in Essays on the Nature of Islamic Art. Edited by Hadi Rabiei. Tehran: Academy of Arts. [In Persian]
Nasr, Seyyed Hossein. (2010). Spirituality and Islamic Art. Translated by Rahim Qasemian. Tehran: Hekmat. [In Persian]
Pakbaz, Rouin. (2015). Encyclopedia of Art. Volume Two. Tehran: Farhang Moaser. [In Persian]
Panjtani, Monireh. (2021). "A Reflection on the Possibilities and Obstacles of Henry Corbin's Phenomenological-Hermeneutical Framework in Reading Iranian Painting." Scientific-Professional Quarterly of Wisdom and Knowledge Information, Year 16, Issue 3, No. 160, pp. 61-69. [In Persian]
Panjtani, Monireh, & Mohammadzadeh, Mahdi. (2023). "The Wisdom of Earth: The World of Meaning in the Shiraz-Behbahan School Paintings from Henry Corbin's Phenomenological-Hermeneutical Perspective with Reference to Zoroastrian Texts of Ancient Iran." Journal of Philosophical Studies, University of Tabriz, Vol. 17, No. 44, December 2023, pp. 150-178. [In Persian]
https://doi.org/10.22034/jpiut.2023.55014.3457
Panjtani, Monireh, & Shokrpour, Shahryar. (2023). "The History of Souls: The World of Meaning in Several Folios of Iranian Painting Focused on Keykhosrow from Henry Corbin's Phenomenological-Hermeneutical Philosophy with an Emphasis on the Concept of Allegorical History." Islamic Mysticism Journal. [In Persian]
[DOI: 10.2234/ERFAN.2023.701151]
(DOI: 10.2234/ERFAN.2023.701151)
Piravi-Vanak, Marzieh. (2018). "Methodological Critique: Islamic Philosophical Theories in the Field of Art and Architecture Studies." Journal of Theology of Art, No. 14, pp. 5-18. [In Persian]
Piravi-Vanak, Marzieh. (2019). "Phenomenology as a Way of Research and Thought." Journal of Philosophical Studies, University of Tabriz, Year 13, Issue 29, pp. 127-144. [In Persian]
https://doi.org/10.22034/jpiut.2019.28780.2061
Rahmati, Ensha'Allah. (2015). Art and Spirituality: A Collection of Articles on the Wisdom of Art. Tehran: Academy of Arts. [In Persian]
Shayegan, Daryoush. (2008). Asia Against the West. Tehran: Amir Kabir. [In Persian]
Shayegan, Daryoush. (2001). Idols of the Mind and Eternal Memory. Tehran: Amir Kabir. [In Persian]
Shayegan, Daryoush. (2016). In Search of Lost Spaces: (A Collection of Articles Related to Visual Arts). Tehran: Farhang Moaser. [In Persian]
Saeidi-Zadeh, Mohammad Javad. (2021). "A Critical Analysis of Burckhardt's Perspective on Iranian Painting." Scientific Journal of Javidan Kherad, No. 40, Autumn and Winter 2021, pp. 89-118. [In Persian]
https://journalsirip.com/index.php/javidankherad/article/view/835
[DOI: 10.22034/IW.2021.287982.1531]
(DOI: 10.22034/IW.2021.287982.1531)
Smith, David Woodruff. (2014). Phenomenology: Stanford Encyclopedia of Philosophy. Translated by Masoud Alia. Tehran: Qoqnous. [In Persian]
حکمت و فلسفه
دوره 20، شماره 79
پاییز 1403
صفحه 61-96

صفحه اصلی

اعضای هیات تحریریه

ارسال مقاله

تماس با ما