نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• زهرا حاجی شاه کرم ¹
• سید مصطفی محقق داماد ²
• قاسم پورحسن ³

¹ پژوهشگر پسادکتری بنیاد ملی نخبگان، تهران، ایران

² استاد (بازنشسته)، گروه آموزشی حقوق اسلامی/ دانشکده حقوق/ دانشگاه شهید بهشتی

³ فلسفه، ادبیات فارسی و زبان های خارجی ، علامه طباطبایی، تهران، ایران

چکیده

رهیافت تلفیقی در اخلاق، طرح ملاک‎های سه‎گانه در سنجش کنش‎های انسانی، اهتمام و اعتناء به نقش عرف و عقل جمعی در ظهوردادن بخشی از نظام اخلاق از دستاوردهای بنیادین فلسفۀ ابن‎سینا محسوب می‏گردد. برخلاف دیدگاه رایج و مسلط در میان پژوهشگران و حتی متفکران حوزۀ فلسفۀ اسلامی و ادعای فقدان نظریه یا رویکرد اخلاقی در میان فیلسوفان اسلامی، تبیینی صحیح و بنیادین از اندیشه‎های فارابی و ابن‏سینا می‏تواند نادرستی مفروضات ادعایی را عیان سازد. افزون‎برآن، دیدگاهی که بر فقدان اندیشه‎های اخلاقی در دوران پس‏از فارابی و به‎طور خاص امتناع آن در فلسفۀ ابن‏سینا تأکید می‏کند، ریشه در ناآگاهی نسبت به آراء، آثار، رویکردها و اندیشه‎های مهم بوعلی دارد.
یکی از ابداعات خاص ابن‎سینا در باب اخلاق، مطرح‏ساختن رهیافت تلفیقی ملاک‏ها در سنجش درستی و نادرستی کنش‎های اخلاقی و فهم خاستگاه‎های «شایست و ناشایست» أعمال آدمیان است. نه تنها التفاتی صحیح به این رویکرد در بررسی اندیشه‎های ابن‏سینا در باب اخلاق نشده است، بلکه می‎توان ادعا کرد که همانند نظریۀ «زمینه‎مندی عرفی» دستگاه اخلاق در فلسفۀ شیخ‎الرئیس، از ساحت‎های «نااندیشیده» به‌شمار می‎آید. در این نوشتار کوشش خواهیم کرد تا دو مسئلۀ بسیار مهم مزبور را که تاکنون متأسفانه در ابن‏سیناپژوهی مورد غفلت واقع شده است، بررسی و تحلیل نموده و أبعاد ابداعات و دستاوردهای مهم بوعلی در حوزۀ اخلاق را آشکار نماییم.

کلیدواژه‌ها

• ابن‏ سینا
• اخلاق
• نظریۀ تلفیقی
• مناسبات اجتماعی
• عقل عرفی

موضوعات

• فلسفه

عنوان مقاله [English]

The Foundations of Avicenna's Multi-Criteria (integrative) Theory in Moral Actions and the significance of conventional reason

نویسندگان [English]

• zahra hajishakaram ¹
• Seyyed Mostafa Mohaghegh Damad ²
• ghasem Pourhasan ³

¹ Postdoctoral Researcher, National Elites Foundation, Tehran, Iran

² Professor (Retired)، Department of Islamic Law/ Faculty of Law/ Shahid Beheshti University

³ Philosophy, Persian literature and foreign languages, Allameh Tabatabai, Tehran, Iran

چکیده [English]

An integrated approach to ethics,proposing tripartite criterion for assessing human actions,and the emphasis on the role of custom and collective reason in manifesting aspects of the ethical system are regarded as fundamental achievements of Avicenna's philosophy.Contrary to the prevalent view among researchers-and even thinkers within the domain of Islamic philosophy-and the claim of an absence of ethical theory or approach among Islamic philosophers,a correct and foundational explication of the thought of Farabi and Ibn Sina can render evident the falsity of these purported assumptions.Moreover,the view that emphasizes the absence of ethical thought in the post-Farabi era-and particularly its impossibility in the philosophy of Ibn Sina-stems from ignorance of the opinions,works,approaches,and significant ideas of Ibn Sina.
One of Ibn Sina’s distinctive innovations in the field of ethics is his articulation of an integrative approach to criteria for evaluating the rightness and wrongness of moral actions,along with an understanding of the origins of what is “worthy and unworthy” in human deeds.Not only has no proper attention been paid to this approach in examining Ibn Sina’s thought on ethics, but it can be claimed that-like the theory of “conventional contextualism” in his ethical system-it ranks among the “unthought” aspects.In the present study,we shall endeavor to examine and analyze the two aforementioned crucial issues-which regrettably have been neglected in Ibn Sina studies-and to elucidate the dimensions of his major innovations and achievements in the field of ethics.

کلیدواژه‌ها [English]

• Avicenna
• ethics
• integrated theory
• social relations
• conventional reason