بررسی معرفت‌شناسی اسپینوزا و لوازم تربیتی آن با رویکرد انتقادی بر مبنای آموزه‌های اسلامی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشگاه شاهد ومعاون فرهنگی دانشگاه

2 دانشگاه پیام نور تهران

3 دانشگاه شاهد

4 دانشجوی دکتری دانشگاه شاهد

چکیده

هدف پژوهش حاضر، بررسی معرفت‌شناسی اسپینوزا و لوازم تربیتی آن با رویکرد انتقادی بر مبنای آموزه‌های اسلامی است. برای نائل شدن به اهداف این پژوهش از روش‌های تحلیل مفهومی، توصیفی- تحلیلی و انتقادی استفاده‌ شده است. یافته‌های پژوهش بیانگر آن است نظریۀ شناخت، جایگاه ویژه‌ای در نظام فلسفی اسپینوزا دارد. اسپینوزا معرفت بشری را به چهار دسته تقسیم می‌کند: 1-علم افواهی ناشی از مسموعات؛ 2-ادراکات ناشی از تجربه مبهم؛ 3-معرفت استنتاجی؛ 4-معرفت شهودی. با نظر به مبانی معرفت‌شناختی اسپینوزا، مهم‌ترین لوازم تربیتی آن مشتمل بر تلقین در تربیت، تجلی ماهیت عقلانی در تعلیم و تربیت، دستیابی به یگانگی و نائل شدن به مراحل بالا در تعلیم و تربیت، تلاش و پشتکار متربیان ، تأکید بر نقش فطرت در تربیت، توجه به نهادهای مذهبی در تربیت اخلاقی و پرهیز از تعارض در فرایند یادگیری است. علی‌رغم نکات مثبتی که در مبانی معرفت‌شناختی و نظریه تربیتی اسپینوزا وجود دارد ازجمله فعال بودن متربیان و تأکید بر عقلانیت، چالش‌هایی نیز دیده می‌شود که می‌توان بر مبنای آموزه‌های تربیتی اسلام مورد نقد قرارداد ازجمله: معرفت‌شناسی اومانیستی نظریۀ اسپینوزا، نسبیت‌گرایی شناختی در نظریۀ اسپینوزا، تأکید اسپینوزا بر روش تلقین در تربیت، نادیده گرفتن تفاوت‌های فردی در تربیت و عدم توجه به تفکر انتقادی در تربیت را می­توان اشاره کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Study of Spinoza's Epistemology and its Educational Supplies with a Critical Approach Based on Islamic Teachings

نویسندگان [English]

  • Mohsen Farmahini. Farahani 1
  • Najmeh AhmadAbadi Arani 2
  • Ali Abdolayar 3
  • hamid ahmadi hedayat 4
1 Associate Professor of Philosophy Of Education, University of Shahed, Tehran, Iran
2 PhD Candidate in Philosophy Of Education, University of Payam noor, Tehran, Iran
3 PhD Candidate in Philosophy Of Education, University of Shahed, Tehran, Iran
4 Shahed university
چکیده [English]

This paper is an attempt to study Spinoza's epistemology and its educational supplies with a critical approach based on Islamic teachings. To achieve the objectives of this research, conceptual, descriptive, analytical and critical methods have been applied. The results revealed that issue of recognition plays an important part in his philosophical system. Spinoza divided knowledge into four categories including: knowledge from the senses, experiences, inference and intuitive. Based on his epistemology, the most important educational supplies consist of indoctrination in education, the manifestation of the rational nature in education, the attainment of unity and high stages in the education, the efforts and perseverance of educators, the emphasis on the role of nature in education, paying attention to religious institutions in moral education and avoiding conflicts in learning process. Despite the positive points that exist in the epistemological and educational theories of Spinoza including the activation of educators and the emphasis on rationality, there are also challenges that can be criticized based on Islamic teachings. These include humanistic epistemology of Spinoza's theory, cognitive relativism in Spinoza's theory, and Spinoza’s emphasis on indoctrination in education, ignoring individual differences in education, and lacking of attention to critical thinking in education.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Spinoza
  • Education
  • epistemology
  • Criticism
  • Islamic teachings
قرآن کریم.

نهج‌البلاغه.

غررالحکم و درر الکلم.

اسپینوزا، باروخ. (1376). اخلاق، ترجمۀ محسن جهانگیری، تهران: مرکز جهاد دانشگاهی.

استراترن، پل. (1379). آشنایی با اسپینوزا، ترجمۀ شهرام حمزه ای، تهران: نشر مرکز.

اعتمادی نیا، مجتبی؛ علیزاده، بیوک. (1388). «درآمدی بر مبانی معرفت‌شناسی اسپینوزا»، مجلۀ معرفت فلسفی، سال هفتم، شماره دوم،صص 91- 130

ایمان زاده، علی. (1395). «تبیین و نقد اخلاق در دیدگاه اسپینوزا و دلالت‌های آن برای اصول و روش‌های تربیت اخلاقی»، ارزش‌شناسی در آموزش، سال 1، شماره 1.

باقری، خسرو. (1375). نگاهی دوباره به تربیت اسلامی، جلد اول، تهران: انتشارات مدرسه.

پارکینسون، جورج هنری. (1381). عقل و تجربه ازنظر اسپینوزا، ترجمۀ محمدعلی عبداللهی، قم: بوستان کتاب.

تاتاری، محسن؛ شریف‌زاده، حکیمه السادات. (1394). «نسبی‌گرایی معرفت‌شناختی و دلالت‌های آن بر تعلیم و تربیت». پژوهش در برنامه‌ریزی درسی. دورۀ 12. ش 18. صص 12-.1

توازیانی، زهره. (1386) «مقایسۀ دیدگاه ابن سینا و اسپینوزا در نسبت عقل، اراده و اختیار به خدا»، مجلۀ اندیشه دینی، دوره 7، شماره 24، صص 47-68

خسروپناه، عبدالحسین. (1383). «استاد مطهری و نقد نسبی‌گرایی»، مجله پگاه حوزه، شمارۀ 128، صص 16-14

درانی، کمال. (1376). تاریخ آموزش‌وپرورش ایران قبل و بعد از اسـلام، تـهران: انـتشارات سمت.

زهره، سرمد. بازرگان، عباس و حجازی، الهه. (1376). روش‌های تحقیق در علوم رفتاری. تهران:آگاه.

صانع پور، مریم. (1378). «مبانی معرفتی اومانیسم»، مجله قبسات، دوره 4، شماره 12، صص 100-115

طباطبایی، محمد حسین. (1416 ه. ق.). المیزان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسه نشر الاسلامی.

عبداللهی، محمد علی؛ مطهری، مهدی. (1391). «چیستی شناخت از دیدگاه اسپینوزا»، مجلۀ پژوهش‌های فلسفی کلامی، دوره 14، شماره 53، صص 51-72

قمی، محمد باقر. (1392). «جایگاه خداوند در نظریه شناخت اسپینوزا»، مجلۀ پژوهش‌های فلسفیکلامی، دوره 15، شماره 57، صص 43-64

کاپلستون، فردریک چارلز. (1385). تاریخ فلسفه، ترجمۀ غلامرضا اعوانی، تهران: انتشارات علمی – فرهنگی و سروش.

کومبز، جرالد آر؛ دنیلز، لو روی بی. (1388). روش شناسی مطالعات برنامه درسی، ترجمۀ مهرمحمدی و همکاران، تهران : انتشارات سمت.

مولانا. (1386). مثنوی معنوی( دفتر سوم). بر اساس نسخه‌ رینولدالین نیکلسون، تهران: کاروان.

مجلسی، محمدباقر. (1384). بحارالانوار، قم، انتشارات دارالکتب الاسلامیه.

نقیب زاده، میرعبدالحسین. (1388). درآمدی به فلسفه، تهران: انتشارات طهوری.

یار محمدیان،محمد حسین(1386) اصول برنامه ریزی درسی، تهران: انتشارات یادواره کتاب

 

De Dijn H.(1996). Spinoza: The Way to Wisdom ,Purdue University Press Series in the History of Philosophy, West Lafayette, Indiana, United States.

LeBuffe M. (2010). From Bondage to Freedom: Spinoza on Human Excellence, New York: Oxford University Press.

Lloyd, G. (1999). Spinoza and the Education of the Imagination, in: A.O. Rorty (Ed.) Philosopher on Education, London: Routledge.

Puolimatka, T. (2001). “Spinoza’s Theory of Teaching and Indoctrination”, Educational Philosophy and Theory, 33.3/4, pp. 397–410.

Rabenort W.L. (1911). “Spinoza as a educator, Teacher college”, Columbia University Contribution to Education, 12(87) p. 233.

Spinoza B. (1883). tractatus theologico-politicus, Trans by R.H.M. Elves Bohn editions,George Bell,London: George Bell and Sons.

Spinoza B. (1995a). On the Improvement of the Understanding the Ethics, Correspondence Paperback, Unabridged Elwes Translation, United states of America :Dover Publications.

Spinoza B. (1995b). Complete works, Translated by Shirely S., Indian polis Cambridge: Hackett Publishing Company.

Spinoza B. (1995c). tractatus de intellectus emendatione, Translated by the late Harold H. Joachim, Oxford : The Clarendon Press.

Spinoza B. (2002). Complete works, Translated by Samuel Shirely, Hackett Publishing Company, Indianapolis, United States of America.