ابن سینا؛ فیلسوفی تجربه‌گرا یا عقل‌گرا

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه علوم پزشکی نیشابور.استادیار معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی نیشابور، نیشابور،

2 دانشیار فلسفه و حکمت اسلامی دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران.

چکیده

معرفت­شناسی به مثابۀ یک دانش و شاخۀ علمی در فلسفه اسلامی مطرح نبوده است ولی به فراخور مباحث وجودشناختی از مباحث ( به اصطلاح امروزی) معرفت­شناسی نیز سخن می­گفتند. هر چند رویکرد عقل­گرایی و تجربه­گرایی دارای ملاک­های چندی است ولی قدر مسلم این است که این بحث و تقسیم از مباحث جدید معرفت­شناسی است و چنین اصطلاحاتی، با رهیافت مطرح در معرفت­شناسی، در تفکر فلاسفه اسلامی رایج نبوده است. در عین حال این مسئله در باب تفکرشان قابل طرح است که بر کدام طریق بوده­اند: تجربه­گرایی یا عقل­گرایی؟ آنچه معروف و مشهور است این است که آن­ها فیلسوفانی عقل­گرایند و ابن­سینا نیز چنین است. در این تحقیق چهار ملاک برای عقل­گرا یا تجربه­گرا بودن بیان شده است: 1-  وجود و عدم ادراکات فطری 2- به لحاظ ابزار کسب معرفت 3- به لحاظ خاستگاه تصدیق4- وجود و عدم تصدیقات ترکیبی پیشینی؛ سپس با مراجعه به عبارات ابن­سینا، عقل­گرا یا تجربه­گرا بودن دستگاه معرفتی وی را بر اساس هر معیار بررسی کرده و در نهایت این فرضیه را قوت بخشیده است که، نه بطور کلی بلکه در اکثر ملاک­ها وی به تجربه­گرایی متمایل­تر است تا عقل­گرایی! لذا می­توان به جمع این دو دیدگاه؛ یعنی «اصالت عقل و تجربه» در تفکر ابن­سینا رأی داد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Ibn Sina, an experienced or rational philosopher?

نویسندگان [English]

  • mostafa momeni 1
  • Jahangir Masoudi 2
1 Assistant professor, Department of Islamic Studies, Neyshabur University of Medical Sciences.Neyshabur, Iran
2 Associate Professor at Ferdowsi University of Mashhad.
چکیده [English]

Despite this fact that epistemology has not been regarded as a science and branch in Islamic philosophy, Islamic philosophers spoke about the ontological debates on the topic of so-called modern-epistemology. Although the approach of rationalism and experientialism has several criteria, it is undeniable that this discussion and division are among the new topics of epistemology and such terms, with the approach in epistemology, have not been popular in the thinking of Islamic philosophers. Nevertheless, it is possible to think about their way of thinking: experimentation or rationalism. The fact that is well-known is that they are rational philosophers, and Ibn-e Sina does the same. In current study, four criteria for rationality or experimentation are expressed: 1. the existence and the lack of intrinsic perceptions, 2. the means of acquiring knowledge, 3. the origin of attestation, and 4. the existence and absence of a priori certifications. Then, by referring to Ibn-e-Sina's statements, the rationale or experimental nature of the epistemic instrument examined him according to each criterion which leads to strengthening the hypothesis that, not in general, but in most of its criteria, it is more inclined to experientialism than rationalism Therefore, it is possible to sum up these two views, namely, the "authenticity of reason and experience" in Ibn-e Sina's thinking.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ibn-e Sina
  • Rationalism
  • experientialism
  • natural knowledge
  • sensory perception
ابن­رشد. (بی­تا ). تلخیص کتاب البرهان، مصر: الهیئه المصریه.

ابن­سینا. ( الف1404). التعلیقات، تحقیق عبدالرحمن بدوی، بیروت: مکتبه الاعلام الاسلامی.

ابن­سینا. (1363).المبدأ و المعاد، به اهتمام عبداللّه‏ نورانی، چاپ اول: مؤسسه مطالعات اسلامی، دانشگاه مگ گیل با همکاری دانشگاه تهران.

ابن­سینا. (1405 ه. ق.). المنطق المشرقیین، قم: مکتبه آیت الله مرعشی.

ابن­سینا. (1362)، النجاه من الغرق فی بحر الضلالات، تصحیح محمد تقی دانش­پژوه، تهران: دانشگاه تهران.

ابن­سینا. (1376). الهیات شفا، تحقیق استاد حسن زاده آملی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.

ابن­سینا. (2007). رساله احوال النفس، تحقیق فؤاد الاهوانی، پاریس: داربیبلیون.

ابن­سینا. (1404 ه. ق. ب). شفا، المنطق، تحقیق سعید زاید، قم: مکتبه آیت الله مرعشی.

ابن­سینا. (1375ه. ق.). کتاب البرهان، تصحیح و مقدمه ابوالعلا عفیفی، مصر: قاهره،المطبعه الامیریه.

ابن­سینا. (1375 ). کتاب النفس، تحقیق استاد حسن­زاده آملی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.

بن­سینا. (1400 ه. ق.). مجموعه رسائل. قم: بیدار.

آژدوکیونج. (1356). مسائل و نظریات فلسفه، ترجمۀ منوچهر بزرگمهر، تهران: دانشگاه صنعتی امیر کبیر آریا مهر.

بزرگمهر، منوچهر. (1398 ه. ق.)، فیلسوفان تجربی انگلستان، تهران: انجمن فلسفه ایران.

بهمنیار. (1375). التحصیل، تحقیق مرتضی مطهری، تهران: دانشگاه تهران.

جان هرمن رندل ودیگران. (1363). درآمدی به فلسفه، ترجمۀ جلال الدین اعلم، تهران: سروش.

حسن­زاده آملی، حسن. (1386). دروس شرح اشارات و تنبیهات، نمط سوم، قم: آیت اشراق.

سجادی، سیدجعفر. (1375). فرهنگ علوم فلسفی و کلامی، تهران: امیر کبیر.

صلیبا، جمیل. (1366)، فرهنگ فلسفی، ترجمۀ منوچهر صانعی دره بیدی، تهران: حکمت.

طوسی، خواجه­نصیرالدین. (1379 ه. ق.)، شرح الاشارات و التنبیهات، تهران: مطبعه حیدری.

فارابی. (1405 ه. ق.). الجمع بین رای الحکیمین، تهران: الزهراء.

فارابی. (1408 ه. ق.). المنطقییات للفارابی، تحقیق محمدتقی دانش­پژوه، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی.

فعالی، محمدتقی.، (1376). ادراک حسی از دیدگاه ابن سینا، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.

فولیکه، پل. (1347). فلسفۀ عمومی یا مابعدالطبیعه، ترجمۀ یحیی مهدوی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

کاپلستون، فردریک. (1382). تاریخ فلسفه، جلد 5، ترجمۀ امیر جلال­الدین اعلم؛ تهران: سروش.

کاپلستون، فردریک. (1360). کانت، ترجمۀ منوچهر بزرگمهر، تهران: موسسه انتشارات علمی دانشگاه صنعتی شریف.،

لاک، جان. (1381). جستارهایی در فهم بشر، ترجمۀ رضازاده شفق، تهران.

مصباح یزدی، محمدتقی. (1373). ترجمه و شرح برهان شفا، تدوین محسن غرویان، تهران: امیرکبیر.

مصطفوی، سید حسن. (1387). شرح نمط سوم اشارات، تهران: دانشگاه امام صادق.

معین، محمد. (1385). فرهنگ معین، تهران: زرین.

ملاصدرا. (1981). الحکمه المتعالیه فی اسفار الاربعه العقلیه، بیروت: احیاء التراث العربی.

ملاصدرا. (1424 ه. ق.). مفاتیح الغیب، تصحیح محمد خواجوی و مقدمۀ علی عابدی شاهرودی، بیروت: موسسۀ التاریخ العربی.

معلمی، حسن،(1386). پیشینه و پیرنگ معرفت­شناسی اسلامی، قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

ملکشاهی، حسن(1363)، ترجمه و شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، تهران، سروش.

مهدوی، یحیی. (1376). شکاکان یونان، تهران: خوارزمی.

ویتگنشتاین، نود و یک. (1378). پوزیتیویسم منطقی، ترجمۀ بهاءالدین خرمشاهی، تهران: انتشارات علمی­فرهنگی.

ویلیامز، برنارد. (1374). عقل گرایی، ترجمۀ محمد تقی سبحانی (مجله نقد و نظر) سال اول، شماره 2، ص 109-128.

هاملین، دیوید. (1374). تاریخ معرفت شناسی، ترجمۀ شاپور اعتماد، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

Edwards, Paul. (1967(. the Encyclopedia of Philosophy; copyright  by Macmillan;V3.

Audi, Robert. (1995). The Cambridge Dictionary of philosophy, Cambridge: Cambridge university press.